Czym różni się pył zawieszony od dwutlenku azotu?

Według danych Najwyższej Izby Kontroli z powodu zanieczyszczonego powietrza w Polsce przedwcześnie umiera co roku ponad 40 tys. osób. To ponad 10 razy więcej niż w wypadkach drogowych. W debacie o jakości powietrza najczęściej pojawiają się dwa pojęcia: pył zawieszony i dwutlenek azotu.

Często wrzuca się je do jednego worka, ale to duże uproszczenie. Te zanieczyszczenia różnią się niemal wszystkim – źródłem, zachowaniem w atmosferze, sezonowością i sposobem, w jaki oddziałują na nasze zdrowie.

Pył zawieszony – smog, który niestety dobrze znamy

Pył zawieszony to mikroskopijne cząstki stałe unoszące się w powietrzu. W codziennych komunikatach pojawiają się głównie trzy frakcje: PM10, PM2,5 i coraz częściej – PM1 (PM – ang. particulate matter).

• PM10 to cząstki o średnicy do 10 mikrometrów, czyli około jednej piątej grubości ludzkiego włosa.
• PM2,5 ma średnicę mniejszą niż 2,5 mikrometra i bez trudu dociera do pęcherzyków płucnych.
• PM1 to już nanocząsteczki, mniejsze od bakterii, które mogą przenikać do krwiobiegu i rozchodzić się po całym organizmie.

Pyły te nie są „czyste” chemicznie. Działają jak nośnik toksyn: zawierają m.in. rakotwórczy benzo[a]piren, metale ciężkie, dioksyny i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Im mniejsza cząstka, tym groźniejsze długofalowe skutki zdrowotne – od chorób serca i udarów, po nowotwory i przewlekłe stany zapalne.

Przeczytaj także: Strefa Czystego Transportu w Krakowie już działa. Co faktycznie się zmieniło od 1 stycznia?

Skąd biorą się pyły w Krakowie?

Przez dekady głównym źródłem pyłów w Polsce była tzw. niska emisja, czyli spalanie węgla i drewna w domowych piecach. Kraków wykonał tu ogromną pracę: likwidacja około 30 tysięcy „kopciuchów” sprawiła, że liczba dni smogowych spadła o ponad sto rocznie.

Problem w tym, że pyły nie znają granic administracyjnych. Zanieczyszczenia mogą być transportowane na dziesiątki kilometrów. Dlatego zimą Kraków wciąż „dostaje” smog z okolicznych gmin, czyli tzw. krakowskiego obwarzanka, gdzie nadal funkcjonują tysiące pieców niespełniających norm. Sprawia to, że nawet po rozwiązaniu problemu lokalnej niskiej emisji, miasto nie ma pełnej kontroli nad stężeniami PM.

Najgorzej jest zimą, przy mrozie, wysokiej wilgotności i zwłaszcza podczas bezwietrznej pogody. Latem poziom pyłów zazwyczaj spada, choć epizody wysokich stężeń wciąż się zdarzają, np. przy dużym ruchu drogowym i suszy.

Dwutlenek azotu – problem, który jest blisko nas

Dwutlenek azotu (NO₂) to zupełnie inny typ zanieczyszczenia. Jest gazem i powstaje głównie w wyniku spalania paliw kopalnych w silnikach samochodowych. W Krakowie około 80% NO₂ w powietrzu pochodzi z transportu drogowego.

Najważniejsza różnica w porównaniu z pyłami zawieszonymi polega na zachowaniu w przestrzeni i czasie. NO₂ jest zanieczyszczeniem bardzo lokalnym – jego najwyższe stężenia występują do około 200 metrów od ruchliwych ulic. Ruch samochodowy trwa przez cały rok, więc problem NO₂ jest z nami zarówno zimą, jak i latem.

Na miejskich stacjach pomiarowych wyraźnie widać dobowy rytm stężeń dwutlenku azotu. Dwa szczyty pojawiają się codziennie:

• poranny – mniej więcej między 5.30 a 9.30,
• popołudniowy – od 15.30 do 19.30.

To dokładnie godziny dojazdów do pracy, szkół i przedszkoli. Na stacjach zlokalizowanych przy najbardziej ruchliwych ulicach stężenia NO₂ potrafią być kilkukrotnie wyższe niż w parkach czy na osiedlach oddalonych od drogi.

Jak pyły i NO₂ wpływają na zdrowie?

Pyły zawieszone przede wszystkim zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, udarów, nowotworów i przewlekłych chorób układu oddechowego. Najgroźniejsze są drobne frakcje PM2,5 i PM1, które przenikają do krwiobiegu i osadzają się w narządach.

Dwutlenek azotu silnie oddziałuje na drogi oddechowe. Badania z ostatniej dekady pokazują, że nawet krótkotrwała ekspozycja na stężenia bliskie obowiązującym normom wiąże się ze wzrostem umieralności i liczby hospitalizacji.

Szczególnie niepokojący jest związek NO₂ z astmą oskrzelową. Dwutlenek azotu nie tylko zaostrza objawy u osób już chorujących, ale także prawdopodobnie przyczynia się do rozwoju astmy. W Polsce żyje ponad dwa miliony osób z tą chorobą, a najwyższa zachorowalność dotyczy dzieci w wieku szkolnym. To właśnie one są codziennie narażone na najwyższe stężenia NO₂, gdy wybierają się do szkoły w porannych godzinach szczytu.

Przeczytaj także: Zwierzęta wracają na miejskie łąki. Kraków zaprasza hodowców kóz i owiec

Co wynika z tych różnic?

Zrozumienie różnic między pyłem zawieszonym a dwutlenkiem azotu pomaga lepiej interpretować komunikaty o jakości powietrza i unikać uproszczeń. Choć oba zanieczyszczenia często pojawiają się w jednym kontekście, ich pochodzenie, zachowanie w atmosferze i wpływ na otoczenie są odmienne.

Oznacza to konieczność patrzenia na jakość powietrza przez pryzmat kilku równoległych wskaźników, a nie jednego parametru. Tylko takie podejście pozwala na pełniejsze zrozumienie złożoności problemu, który występuje w wielu miastach, w tym również w Krakowie.